De Plantage in Amsterdam: Artis, Hortus en Joods erfgoed

De Plantage in het kort: van lusttuinen tot deftige woonbuurt

In 1682 besloot de stad Amsterdam de nog lege gronden aan de oostkant van de stad te verhuren als lusttuinen. Stadsingenieur Jacob Bosch verdeelde het gebied in vijftien parken van honderd percelen en legde de middenas aan, de huidige Plantage Middenlaan. Datzelfde jaar vestigde de stadshortus zich op de westhoek van het terrein. Stenen bebouwing was er verboden: Amsterdammers kwamen er wandelen, iets drinken of naar muziek luisteren in houten paviljoens.

Op 1 mei 1838 opende het zoölogisch genootschap Natura Artis Magistra zijn tuin in de buurt. Het verbod op stenen bebouwing werd in 1859 opgeheven en de Plantage werd een woonwijk voor welgestelde gezinnen, met grote neoclassicistische huizen langs lanen met bomen.

Vanaf de jaren 1870 verruilden veel Joodse families, die onder meer in de handel en de diamantbewerking welvarend waren geworden, de aangrenzende en zeer arme oude Jodenbuurt voor de Plantage. De buurt telde toen cafés, theaters en concertzalen. Tijdens de Duitse bezetting werd zij een centrale plek van de vervolging: vanaf 1942 diende de Hollandsche Schouwburg, een theater aan de Plantage Middenlaan, als verzamelplaats voor de deportatie. Het laatste transport vertrok er op 19 november 1943. Deze plekken zijn nu musea en gedenkplaatsen, midden in een buurt die weer rustig en residentieel is geworden.

Wat te zien in de Plantage

Artis, de dierentuin midden in de stad

Artis is de oudste dierentuin van Nederland en vormt het hart van de buurt. Het ticket omvat het aquarium, geopend in 1882, en het planetarium. Aan het Artisplein maken twee musea met een apart ticket het bezoek compleet: Micropia, over micro-organismen, en het Groote Museum, over de band tussen de mens en de rest van het leven. De dierentuin is dagelijks open van 9.00 tot 18.00 uur tot en met 31 oktober, daarna van 9.00 tot 17.00 uur. Een volwassenenticket kost online vanaf € 29,50. Trek er een halve dag voor uit.

De Hortus Botanicus

De Hortus Botanicus, opgericht in 1638 en sinds 1682 in de Plantage gevestigd, is een van de oudste botanische tuinen ter wereld. U bezoekt er de buitentuin, de drieklimatenkas, de vlinderkas en de grote palmenkas. De tuin is dagelijks open van 10.00 tot 17.00 uur; een volwassenenticket kost € 14,75, alleen te betalen met een bankpas of creditcard. De Museumkaart wordt er niet geaccepteerd.

Het Wertheimpark en het monument "Nooit meer Auschwitz"

Tegenover de Hortus, aan de andere kant van de Plantage Middenlaan, ligt het Wertheimpark, dat geldt als het oudste park van Amsterdam: het werd in 1812 aangelegd. Sinds 1898 draagt het de naam van Abraham Carel Wertheim (1832-1897), Joods bankier en liberaal politicus, wiens medaillon de fontein siert. In het park ligt het monument "Nooit meer Auschwitz", ontworpen door schrijver en kunstenaar Jan Wolkers: gebroken spiegels op de grond weerspiegelen een gebarsten hemel. Het monument staat sinds 1993 in het park en is elk jaar eind januari het decor van de Nationale Holocaust Herdenking, georganiseerd door het Nederlands Auschwitz Comité. Het park is gratis toegankelijk.

Het Verzetsmuseum

Tegenover de ingang van Artis is het Verzetsmuseum gevestigd in het gebouw Plancius, in 1876 gebouwd voor een Joodse zangvereniging. Het museum vertelt over het leven in Nederland tijdens de bezetting, van 1940 tot 1945, en heeft een afdeling voor kinderen, het Verzetsmuseum Junior. Het is dagelijks open van 10.00 tot 17.00 uur; een volwassenenticket kost € 17,50, inclusief audiotour.

De Hollandsche Schouwburg en het Nationaal Holocaustmuseum

Aan de Plantage Middenlaan staan twee gebouwen tegenover elkaar. Op nummer 24 is de Hollandsche Schouwburg, een theater dat in 1892 openging, een gedenkplaats geworden: tienduizenden Joden werden er bijeengebracht voor hun deportatie. Op nummer 27 is het Nationaal Holocaustmuseum, geopend in maart 2024, het eerste museum in Nederland dat volledig gewijd is aan de vervolging van de Nederlandse Joden. Vanuit de naastgelegen crèche werden honderden kinderen gered door een netwerk dat onder anderen door Walter Süskind en Henriëtte Pimentel was opgezet. Beide plekken zijn dagelijks open van 10.00 tot 17.00 uur en horen bij het Joods Cultureel Kwartier, samen met het Joods Museum en de Portugese Synagoge aan de andere kant van de Nieuwe Herengracht. Een combiticket voor het Holocaustmuseum en de Hollandsche Schouwburg kost € 20, een ticket voor alle vier de locaties € 30.

Het Nationaal Holocaust Namenmonument

Aan de westrand van de buurt, aan de Weesperstraat, werd het Nationaal Holocaust Namenmonument op 19 september 2021 onthuld door koning Willem-Alexander. Het monument, ontworpen door architect Daniel Libeskind, vormt vier Hebreeuwse letters die "ter herinnering aan" betekenen. Op de bakstenen muren staan de namen van meer dan 102.000 Joodse, Sinti en Roma slachtoffers van de Holocaust in Nederland die geen graf hebben. De toegang is gratis, via de Nieuwe Keizersgracht, de Nieuwe Herengracht of de Hoftuin, van 8.00 tot 20.00 uur van oktober tot en met maart en van 8.00 tot 21.00 uur van april tot en met september.

De Burcht, het voormalige hoofdkwartier van de diamantbewerkersbond

De Burcht aan de Henri Polaklaan 9 werd door architect Hendrik Petrus Berlage gebouwd voor de Algemeene Nederlandsche Diamantbewerkersbond (ANDB), opgericht na een geslaagde staking in 1894. Het gebouw werd in 1900 geopend en is het oudste vakbondsgebouw van Nederland; de muurschilderingen dateren uit 1904. De straat is genoemd naar Henri Polak, medeoprichter en jarenlang voorzitter van de bond. Het gebouw biedt nu ruimte aan evenementen en een documentatiecentrum over de arbeidersbeweging; het is niet vrij te bezoeken, maar er worden enkele keren per jaar rondleidingen georganiseerd.

Het Entrepotdok

Ten noorden van de dierentuin staan aan het Entrepotdok 84 voormalige pakhuizen aan het water. Koning Willem I richtte hier in 1827 een douane-entrepot op, het Algemeen Rijks Entrepot. De pakhuizen zijn rijksmonumenten en werden tussen 1985 en 1988 omgebouwd tot sociale huurwoningen. De woonboten langs de kade en de gevels met puntgevels maken er een van de meest fotogenieke wandelingen van de buurt van.

Eten en drinken in de Plantage

De Plantage heeft minder restaurants dan het centrum, maar een paar gevestigde adressen zijn ideaal voor een pauze tussen twee bezoeken. Controleer de openingstijden voordat u gaat.

• Café Eik en Linde (Plantage Middenlaan 22a): bruin café waarvan de geschiedenis teruggaat tot de 19e eeuw, toen het op het terrein van de huidige dierentuin stond; sinds 1967 zit het op dit adres. Biljart, gezelschapsspellen en een echte buurtsfeer.
• Café-Restaurant De Plantage (Plantage Kerklaan 36): restaurant met terras aan het Artisplein, naast de ingang van de dierentuin, voor ontbijt, lunch of diner.
• Plancius (Plantage Kerklaan 61a): brasserie in het gebouw Plancius, naast het Verzetsmuseum en tegenover Artis, met een groot terras in de zomer.
• De Oranjerie: het café van de Hortus Botanicus, in de tuin zelf, voor een lunch of iets lekkers tussen twee kassen.

Wandeling door de Plantage

Trek een halve dag uit voor deze rondwandeling van ongeveer 4 kilometer, museumbezoeken niet meegerekend.

1. Stap uit de metro bij station Waterlooplein en steek het Mr. Visserplein over. De Waterloopleinmarkt, vlak ernaast, is een omweg waard voor de kramen met tweedehands kleding en curiosa.
2. Steek de Nieuwe Herengracht over via de brug bij de Hortus en ga de Hortus Botanicus binnen.
3. Steek de Plantage Middenlaan over naar het Wertheimpark en sta stil bij het monument "Nooit meer Auschwitz".
4. Loop de Plantage Middenlaan af naar de Hollandsche Schouwburg (nummer 24) en het Nationaal Holocaustmuseum (nummer 27).
5. Sla linksaf de Plantage Kerklaan in: het Verzetsmuseum en de ingang van Artis liggen tegenover elkaar.
6. Loop terug naar de Henri Polaklaan om de gevel van De Burcht te bekijken, ga dan naar het Entrepotdok, ten noorden van de dierentuin, en wandel langs de pakhuizen.
7. Keer terug naar het Waterlooplein via de Weesperstraat en het Namenmonument en eindig aan de Amstel bij het H'ART Museum, gevestigd in het Amstelhof, een voormalig bejaardenhuis uit 1681.

In het Amstelhof zat ook een dependance van het Amsterdam Museum, die sinds december 2025 gesloten is: wilt u meer weten over de geschiedenis van de stad, bekijk dan eerst de pagina van het museum voordat u gaat.

Praktische informatie

Hoe komt u in de Plantage

Tram 14 rijdt van Amsterdam Centraal via de Dam en het Waterlooplein naar de buurt en stopt bij de haltes Mr. Visserplein en Artis aan de Plantage Middenlaan. Metro 51, 53 en 54 stoppen bij station Waterlooplein, op vijf à tien minuten lopen van de Hortus en Artis. Vanaf de Dam loopt u er in zo'n twintig minuten naartoe. Alles over tickets leest u in onze gids over vervoer in Amsterdam.

Overzicht van de bezienswaardigheden

Prijzen gecontroleerd in oktober 2026 op de officiële websites. Met de Museumkaart en de I amsterdam City Card hebt u gratis toegang tot het Verzetsmuseum en de locaties van het Joods Cultureel Kwartier; alleen de City Card is geldig in de Hortus.

Wanneer gaan

Kom doordeweeks meteen bij opening om Artis en de Hortus te bezoeken voordat het druk wordt. Bij regen bieden de kassen van de Hortus, het aquarium van Artis en de musea urenlang beschutting. De herdenkingsplekken bezoekt u in alle rust: neem er de tijd voor en plan ze liever op een moment zonder heel jonge kinderen, want het Holocaustmuseum wordt aangeraden vanaf 10 jaar.

Verder lezen

Wilt u deze plekken in een volledige route plaatsen, lees dan onze gids Amsterdam en de Tweede Wereldoorlog. Ten oosten van de Plantage ligt Amsterdam-Oost, met het Oosterpark en de markten. En houdt u van de Hortus en het Wertheimpark, vergelijk ze dan met het andere groen van de stad in onze selectie van de mooiste parken en tuinen van Amsterdam.