Geschiedenis van Amsterdam: plekken uit de Gouden Eeuw

Een dam in de Amstel (13e eeuw)

De naam van de stad verraadt haar oorsprong: Amstelredam, de dam in de Amstel. In de 13e eeuw legden bewoners een dam aan bij de monding van de rivier, waar die uitkomt in het IJ. De dam werd het middelpunt van de nederzetting: hier werden schepen gelost en werd markt gehouden.

Het oudste document waarin de stad wordt genoemd, dateert van 27 oktober 1275. Met dit tolprivilege stelde graaf Floris V van Holland de bewoners "van Amestelledamme" vrij van tol op zijn grondgebied. Die datum was het vertrekpunt voor de viering van 750 jaar Amsterdam in 2025. Stadsrechten volgden rond 1300 of 1306: de precieze datum is onbekend, omdat er geen document bewaard is gebleven.

Op de plek van de dam ligt nu de Dam. Van het oorspronkelijke bouwwerk is niets meer te zien, maar het plein is nog altijd het hart van de stad. Het middeleeuwse stadhuis stond hier tot de brand van 1652; de opvolger, het latere Koninklijk Paleis, was toen al in aanbouw.

De middeleeuwse stad: Oude Kerk, Mirakel en Begijnhof

De Oude Kerk is het oudste gebouw van de stad. Rond 1213 werd hier een houten kapel gebouwd, en de stenen kerk, gewijd aan Sint-Nicolaas, beschermheilige van de zeelieden, werd in 1306 ingewijd. Het houten gewelf en de vloer van zo'n 2500 grafstenen laten zien hoe belangrijk de kerk was voor de Amsterdamse families.

In 1345 werd Amsterdam een bedevaartsoord. Volgens de overlevering werd een hostie die een stervende had uitgebraakt en die in het vuur was gegooid, ongeschonden teruggevonden: het Mirakel van Amsterdam. De kapel die op die plek aan de Kalverstraat werd gebouwd, is verdwenen, maar katholieken houden de herinnering levend met de Stille Omgang, een stille tocht die elk jaar in maart 's nachts door het centrum trekt.

De stad groeide en kreeg een tweede parochiekerk, de Nieuwe Kerk, in 1409 ingewijd op de Dam. Het Begijnhof, al in 1307 vermeld, bood toen onderdak aan begijnen, vrome vrouwen die in gemeenschap leefden zonder kloostergeloften af te leggen. Het besloten hof bij het Spui herbergt een van de oudste houten huizen van Amsterdam, op nummer 34.

De stadsmuur uit de 15e eeuw: Schreierstoren en Waag

Tussen 1481 en 1494 kreeg Amsterdam een bakstenen stadsmuur met torens en poorten, langs het huidige Singel, de Kloveniersburgwal en de Geldersekade. Er zijn twee getuigen van over.

De Schreierstoren, op een paar minuten van het Centraal Station, is een van de weinige torens van de stadsmuur die nog overeind staan. Hij stond aan het water, waar de schepen de haven verlieten. Een gedenksteen herinnert aan het vertrek van ontdekkingsreiziger Henry Hudson in 1609, op de reis die hem naar het huidige New York bracht.

De Waag op de Nieuwmarkt is de vroegere Sint Antoniespoort, gebouwd in 1488. Toen de stad groeide, verloor de poort haar verdedigende functie: in 1617 werd ze een waaggebouw, waar goederen werden gewogen, en gilden namen hun intrek in de torens.

1578: de Alteratie en de schuilkerken

Tijdens de Opstand tegen de Spaanse koning bleef Amsterdam lang katholiek en koningsgezind, tot de stad op 26 mei 1578 omsloeg: de Alteratie. Het katholieke stadsbestuur werd verdreven en de kerken gingen over naar de protestantse eredienst. De middeleeuwse glas-in-loodramen van de Mariakapel in de Oude Kerk hebben die periode overleefd.

Katholieken mochten geen openbare mis meer vieren, maar de stad gedoogde kerken die in huizen verborgen waren. De bekendste bezoekt u in Museum Ons' Lieve Heer op Solder, een kerk onder het dak van een koopmanshuis, op een paar minuten lopen van de Oude Kerk. In het Begijnhof verloren de begijnen hun kapel, die in 1607 aan de Engelse presbyterianen werd gegeven, en weken ze uit naar een schuilkerk op nummer 30.

Na de verovering van Antwerpen door de Spanjaarden in 1585 vestigden duizenden kooplieden en ambachtslieden uit het Zuiden zich in Amsterdam, gevolgd door Sefardische Joden uit Portugal en Spanje en later door Asjkenazische Joden. Het Joods Cultureel Kwartier, rond de Portugese Synagoge uit 1675, houdt hun herinnering levend.

De Gouden Eeuw: de VOC, de grachten en het stadhuis

In 1602 werd de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) opgericht; Amsterdam was de belangrijkste kamer, en de schepen brachten specerijen, porselein en textiel uit Azië mee. De stad werd het grote handels- en financiële centrum van Europa.

Om een snel groeiende bevolking te huisvesten, begon de stad in 1613 met het graven van de grachtengordel: de Herengracht, Keizersgracht en Prinsengracht, in een boog rond het Singel. Kooplieden bouwden er hun huizen met trap- en halsgevels. Het geheel staat sinds 2010 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO, en verschillende huizen zijn te bezoeken: zie onze gids met grachtenhuizen om te bezoeken.

Het symbool van die macht is het nieuwe stadhuis op de Dam, nu het Koninklijk Paleis. De eerste steen werd gelegd op 28 oktober 1648, een paar maanden na de Vrede van Münster, die de onafhankelijkheid van de Republiek erkende. Het gebouw van Jacob van Campen rust op 13.659 houten palen; het werd in 1655 in gebruik genomen, nog voordat het af was. In de Burgerzaal plaatsen wereldkaarten in de marmeren vloer Amsterdam in het middelpunt van het heelal.

Het was ook de stad van Rembrandt: hij woonde van 1639 tot 1658 in het Rembrandthuis, schilderde in 1642 De Nachtwacht, nu in het Rijksmuseum, en werd in 1669 begraven in de Westerkerk. Onze route in de voetsporen van Rembrandt beschrijft deze plekken uitgebreid.

De haven en de zee: het Scheepvaartmuseum en de Amsterdam

De rijkdom van de stad kwam van de zee. Het Scheepvaartmuseum zit in 's Lands Zeemagazijn, het magazijn van de Admiraliteit uit 1656 aan het Oosterdok. De zalen vertellen over de vloot van de Republiek, zeekaarten en de handel van de haven, zonder de koloniale geschiedenis te verzwijgen.

Aan de steiger ligt de replica van de Amsterdam, een VOC-schip waarvan het origineel in 1749 op zijn eerste reis verging. U bezoekt het van dek tot ruim. Het schip werd tussen 1985 en 1990 gebouwd en laat goed zien hoe het leven aan boord was; het bezoek is inbegrepen in het museumticket.

Neergang en herleving: 18e en 19e eeuw

In de 18e eeuw bleef Amsterdam rijk, maar de stad verloor haar leidende positie aan Londen. Oorlogen met Engeland en daarna de Franse overheersing vanaf 1795 verzwakten de handel. In 1806 maakte Napoleon zijn broer Lodewijk Napoleon koning van Holland; in 1808 liet die het stadhuis verbouwen tot paleis.

De 19e eeuw bracht de stad nieuw leven. Het Noordzeekanaal, geopend in 1876, bracht de haven dichter bij zee. Architect Pierre Cuypers ontwierp het Rijksmuseum, geopend in 1885, en het Centraal Station, geopend in 1889 op kunstmatige eilanden in het IJ.

De 20e eeuw: oorlog, en daarna de stad van het protest

In mei 1940 werd Amsterdam bezet door het Duitse leger. In februari 1941 protesteerde een algemene staking tegen de eerste razzia's op Joden. Het overgrote deel van de Amsterdamse Joden werd gedeporteerd en vermoord; het Anne Frank Huis en het Verzetsmuseum getuigen daarvan. Onze gids Amsterdam en de Tweede Wereldoorlog stelt de herinneringsplekken voor.

In de jaren zestig en zeventig werd de stad een laboratorium van protest: de Provo-beweging organiseerde happening na happening, daarna verzetten bewoners zich tegen de sloop voor de aanleg van de metro, met rellen rond de Nieuwmarkt in 1975. De historische binnenstad is bewoond gebleven, en dat bepaalt nog altijd haar karakter.

Waar ziet u de geschiedenis van de stad in een museum

Het Amsterdam Museum, het museum over de geschiedenis van de stad, is gesloten. Het gebouw aan de Kalverstraat, het vroegere Burgerweeshuis, wordt in 2026 volledig gerenoveerd en gaat naar verwachting in 2030 weer open. De dependance in de Amstelhof, aan de Amstel, sloot eind november 2025; het gebouw wordt nu volledig gebruikt door het H'ART Museum. Onze pagina over het Amsterdam Museum volgt het project.

Intussen presenteert het museum Amsterdam in Motion, geopend in oktober 2025 in Cultuurpark Westergas: een show van 45 minuten, geprojecteerd op een multimediale maquette van de stad van 200 m², die 750 jaar geschiedenis vertelt. Het ticket geeft ook toegang tot grachtenhuis Willet-Holthuysen aan de Herengracht, dat door hetzelfde museum wordt beheerd.

Het Allard Pierson, aan het Rokin, brengt het museum en de erfgoedcollecties van de Universiteit van Amsterdam samen. De vaste presentatie gaat vooral over de oudheid (Egypte, het Nabije Oosten, Griekenland, Etrurië, Rome), maar de collecties omvatten ook kaarten en boeken uit de Gouden Eeuw. In het Rijksmuseum, ten slotte, tonen de zalen over de 17e eeuw de stad op haar hoogtepunt.

Prijzen vastgesteld in oktober 2026 op de officiële websites. Jongeren onder de 18 hebben gratis toegang tot het Koninklijk Paleis, Amsterdam in Motion en het Rijksmuseum; het Allard Pierson rekent € 3,50 voor 5 tot 18 jaar. Al deze plekken zijn gratis met de Museumkaart.

Tijdlijn: de jaartallen en de plekken om te zien

De Dam, de Oude Kerk, de Waag en de Schreierstoren liggen op minder dan 15 minuten lopen van elkaar: een ochtend is genoeg om ze te combineren, voordat u langs het water naar het Scheepvaartmuseum loopt.

Verder lezen

Om deze plekken in de juiste volgorde te bezoeken, beschrijft onze gids over de historische binnenstad van Amsterdam de Dam, het Spui en de Kalverstraat, en onze gids over de Nieuwmarktbuurt de Waag, de Zeedijk en de Schreierstoren. Heeft u weinig tijd, dan combineert onze route Amsterdam in 2 dagen de belangrijkste historische plekken en musea.